Skala Poczucia Własnej Skuteczności w Uczeniu się Dorosłych (SPWSUD)

Respondent ocenia, w jakim stopniu poradziłby sobie z opisanymi sytuacjami uczenia się, wybierając jedną z czterech odpowiedzi.
Każda pozycja opisuje sytuację uczenia się w określonej:

a) przestrzeni (formalnej, pozaformalnej, nieformalnej),
b) dziedzinie (osobistej, zawodowej, społeczno-kulturowej),
c) wymiarze (poznawczym, emocjonalnym, społecznym).

Łącznie: 9 pozycji.

Oto przykład pozycji kwestionariusza zawierającej wskaźniki poczucia skuteczności w odniesieniu do obszaru osobistego, wymiaru emocjonalnego oraz przestrzeni nieformalnej:

“Chcesz nauczyć się technik panowania nad stresem. Masz do dyspozycji różnego typu materiały: książki, nagrania i inne gotowe pomoce, dostępne np. w Internecie. W jakim stopniu, był(a)byś w stanie samodzielnie zorganizować sobie pracę i systematycznie uczyć się tych technik? “

Taka pozycja jest uzupełniona skalą odpowiedzi, gdzie:
1 – oznacza „na pewno bym sobie z tym nie poradził(a)”
2 – oznacza „raczej bym sobie z tym nie poradził(a)”
3 – oznacza „raczej bym sobie z tym poradził(a)”
4 – oznacza „na pewno bym sobie z tym poradził(a)”

Przyjęliśmy, że konstrukt „poczucie własnej skuteczności w uczeniu się dorosłych” można zdefiniować na podstawie koncepcji mikroanalitycznej A. Bandury jako sąd jednostki na temat jej własnych możliwości sprostania warunkom konkretnych zadań w sytuacjach uczenia się. Nie mówimy więc o ogólnym poczuciu skuteczności, lecz nawiązujemy do jego ujęcia mikroanalitycznego, czyli odnoszącego się do konkretnych zadań i aktywności, którego wartości będą zależały od uprzednich doświadczeń w zakresie określonego działania. Podejście Bandury daje formalną ramę teoretyczną do badania poczucia skuteczności. Jeśli jest to jednak mikroanalityczne poczucie własnej skuteczności, potrzebujemy jeszcze ramy teoretycznej definiującej obszar, którego dotyczy. Tym obszarem jest uczenie się dorosłych.

Uczenie się dorosłych postrzegamy jako proces społeczno-kulturowy, który podlega przemianom pod wpływem licznych czynników w toku historii oraz w biografii – przez to wymaga analizy z perspektywy wielu dyscyplin i teorii. Prezentowany tu konstrukt teoretyczny jest próbą odpowiedzi na te uwarunkowania badawcze w odniesieniu do poczucia własnej skuteczności w uczeniu się dorosłych. Ramą teoretyczną, która zostanie poddana operacjonalizacji do postaci wskaźników poczucia skuteczności w uczeniu się dorosłych, jest złożenie paradygmatycznie niesprzecznych trzech teorii uczenia się:
– obszarów uczenia się Philipa Hama Coombsa,
– dziedzin uczenia się dorosłych (osobisty, zawodowy, społeczno-kulturowy),
– wymiarów uczenia się Knuda Illerisa.

Uczenie się dorosłych zachodzi w różnych przestrzeniach sklasyfikowanych jako edukacja formalna, pozaformalna i nieformalna. Jest to powszechnie uznana i stosowana, zarówno w teorii, jak i w praktyce w Polsce i za granicą, typologia, którą zaproponował Philip Ham Coombs.

Proces konstruowania SPWSUD był wieloetapowy i obejmował zarówno prace teoretyczne, jak i empiryczne. Pozycje testowe opracowano na podstawie macierzy łączącej trzy wymiary uczenia się (poznawczy, emocjonalny i społeczny), trzy przestrzenie (formalną, pozaformalną i nieformalną) oraz trzy dziedziny rozwoju (osobistą, zawodową i społeczno-kulturową). W kolejnym etapie skala została poddana ocenie przez zespół ekspertów z zakresu andragogiki, psychologii i pedagogiki, którzy analizowali trafność treściową pozycji oraz ich zgodność z założeniami teoretycznymi. Następnie przeprowadzono wywiady kognitywne z siedmioma osobami dorosłymi, wykorzystując technikę „thinking aloud”. Pozwoliło to zidentyfikować problemy związane z rozumieniem instrukcji, złożonością języka oraz niejednoznacznością niektórych sformułowań. W efekcie uproszczono zarówno instrukcję, jak i treść pozycji, zwiększając ich przystępność.

Narzędzie zostało zwalidowane w badaniu przeprowadzonym metodą CAWI na próbie 635 dorosłych osób w wieku od 18 do 91 lat, zróżnicowanych pod względem płci, wykształcenia oraz miejsca zamieszkania. Analizy psychometryczne, przeprowadzone za pomocą eksploracyjnej analizy czynnikowej (EFA), potwierdziły jednoczynnikową strukturę skali, co oznacza, że wszystkie pozycje mierzą wspólny konstrukt poczucia skuteczności w uczeniu się. Pierwszy czynnik wyjaśniał ponad 51% wariancji wyników. Rzetelność skali, oceniona za pomocą współczynnika alfa Cronbacha, wyniosła .844. Usunięcie poszczególnych pozycji nie prowadziło do istotnego wzrostu rzetelności, co świadczy o dobrej spójności wewnętrznej skali. Wszystkie ładunki czynnikowe osiągnęły wartość powyżej 0,6.

Trafność zbieżną narzędzia przeprowadzono za pomocą korelacji z innymi miarami mierzącymi podobne konstrukty: skalą Uogólnionego Poczucia Własnej Skuteczności (SUWS, polska wersja skali GSES), gdzie korelacja wyniosła 0,51; uczestnictwem w edukacji pozaformalnej (0,26); intencją podjęcia działań edukacyjnych (0,41); a także szeregiem pytań mierzących nastawienie do uczenia się w dorosłości (0,53-0,55).

W ostatnim etapie standaryzacji wyniki surowe skali przekształcono na wyniki stenowe, oparte na 10-stopniowej skali obejmującej trzy odchylenia standardowe od średniej. Normy opracowano na podstawie próby 635 osób, wykorzystując rozkład skumulowanych częstości wyników surowych. Zgodnie z interpretacją Nowakowskiej (1970), wyniki wysokie (7–10 sten) odpowiadają zakresowi 30–36 punktów, przeciętne (5–6 sten) – 26–29 punktów, a niskie (1–4 sten) – 9–25 punktów. Wysoka granica wyników świadczy o wymagających normach i ogranicza ryzyko zawyżonej samooceny skuteczności. Skala umożliwia klasyfikację poziomu poczucia własnej skuteczności jako niskiego, przeciętnego lub wysokiego.

Solarczyk-Szwec, H., Rubacha, K., Pieńkosz, J., Piotrowska, K., & Petelewicz, M. (2025). Skala Poczucia Własnej Skuteczności w Uczeniu się Dorosłych. Przegląd Badań Edukacyjnych (Educational Studies Review), (48). https://doi.org/10.12775/PBE.2025.001