Kwestionariusz Stresu w Środowisku Szkolnym – School Environment Stress Questionnaire (SESQ)

Kwestionariusz składa się z 15 pozycji. Uczeń najpierw zaznacza, czy dana sytuacja zdarzyła się w ostatnich miesiącach („nie” / „tak”). Jeśli sytuacja nie wystąpiła, przechodzi do kolejnego pytania. Jeśli sytuacja wystąpiła, uczeń ocenia, jak bardzo była ona dla niego stresująca, wybierając jedną z pięciu odpowiedzi: 0 – w ogóle nie stresujące, 1 – trochę stresujące, 2 – średnio stresujące, 3 – silnie stresujące, 4 – bardzo silnie stresujące.

Skala obejmuje trzy wymiary: stres związany z relacjami rówieśniczymi (pozycje 2, 5, 8, 11, 14), stres wynikający z relacji z nauczycielami (pozycje 3, 6, 9, 12, 15), stres związany z ocenianiem (pozycje 1, 4, 7, 10, 13).

Przykładowe pozycje:
- Namawianie Cię przez kolegów/koleżanki do zrobienia czegoś, czego nie chciałeś/-łaś zrobić
- Dokuczanie Ci przez uczniów ze szkoły (np. wyśmiewanie, wyzywanie, poniżanie, wykluczanie)
- Nieporozumienia między Tobą a nauczycielem
- Zbyt wysokie wymagania stawiane przez nauczycieli
- Zaległości w nauce
- Obawa przed egzaminem na koniec ósmej klasy

Zgodnie z transakcyjnym modelem stresu (Lazarus i Folkman, 1984) stres pojawia się wówczas, gdy jednostka ocenia daną sytuację jako przekraczającą jej zasoby. Ujęcie allostatyczne (McEwen, 1998) podkreśla natomiast znaczenie powtarzalnej ekspozycji na codzienne wymagania, która może prowadzić do kumulacji obciążenia, nawet jeśli pojedyncze sytuacje nie są doświadczane jako silnie stresujące. W konsekwencji stres szkolny został zoperacjonalizowany jako konstrukt wielowymiarowy, obejmujący kluczowe obszary codziennych wymagań w środowisku szkolnym.

Opracowanie początkowej puli 51 pozycji opisujących stresory szkolne związane z nauką i ocenianiem, relacjami z nauczycielami oraz relacjami rówieśniczymi, na podstawie literatury przedmiotu i wcześniejszych badań.

Ocena ekspertów oraz analiza trafności fasadowej w wywiadach z 10 uczniami klas 4–8, prowadzące do wyłonienia 41 itemów przeznaczonych do badania pilotażowego.

Badanie eksploracyjne (Study 1) obejmujące EFA, Exploratory Graph Analysis (EGA) oraz analizę unikalnego wkładu pozycji (UVA).

Redukcja pozycji na podstawie ładunków czynnikowych, redundancji treściowej i interpretowalności teoretycznej; wyłonienie 14 pozycji (λ = 0,51–0,86) oraz zachowanie jednej pozycji (S7; λ = 0,48) w celu zapewnienia co najmniej pięciu itemów w każdym wymiarze, zgodnie z wynikami UVA.

Opracowanie finalnej wersji SESQ składającej się z 15 pozycji i trzech czynników pierwszego rzędu: Peer Relationship Stress, Teacher–Student Relationship Stress oraz Learning and Assessment Stress.

Badanie konfirmacyjne (Study 2) na niezależnej próbie uczniów, obejmujące CFA, ocenę rzetelności i precyzji pomiaru oraz testy inwariancji pomiarowej ze względu na płeć i poziom klasy.

Rzetelność: Współczynniki rzetelności dla badania konfirmacyjnego (Study 2) wyniosły:
Wynik ogólny: α = 0,91, ω = 0,88
Peer Relationship Stress (PRS): α = 0,86, ω = 0,80
Teacher–Student Relationship Stress (TSRS): α = 0,90, ω = 0,84
Learning and Assessment Stress (LAS): α = 0,79, ω = 0,73

Dodatkowo przeprowadzono analizę rzetelności warunkowej (Conditional Reliability), która potwierdziła stabilną precyzję pomiaru w szerokim zakresie poziomów stresu dla wszystkich trzech podskal.

Struktura latentna: Analizy eksploracyjne i konfirmacyjne potwierdziły trójczynnikową strukturę narzędzia z czynnikiem wyższego rzędu.

Trafność zbieżna: Trafność zbieżną SESQ oceniano poprzez analizę korelacji z miarami objawów trudności emocjonalnych, emocjonalnych i behawioralnych aspektów samoregulacji oraz subiektywnego dobrostanu szkolnego, w tym relacji uczeń–nauczyciel, radości z uczenia się, poczucia skuteczności szkolnej i relacji rówieśniczych. Wzorce korelacji były zgodne z założeniami teoretycznymi – wyższy poziom stresu szkolnego wiązał się z niższym poziomem dobrostanu samoregulacji, co potwierdza trafność zbieżną narzędzia.

Inwariancja pomiarowa: Przeprowadzono analizy inwariancji pomiarowej ze względu na płeć i poziom klasy (klasy 4–8). Uzyskane wyniki potwierdziły, że SESQ mierzy te same konstrukty w porównywany sposób w różnych grupach uczniów, co umożliwia rzetelne porównania międzygrupowe.

Normy: W artykule nie opracowano norm stenowych ani centylowych. SESQ jest przeznaczony do stosowania jako narzędzie badawcze oraz do monitorowania poziomu stresu szkolnego.

Jasińska-Maciążek, A., Opozda-Suder, S., Grygiel, P., Gajda, M., & Dolata, R. (2025). Development and validation of the School Environment Stress Questionnaire (SESQ): measuring academic-, teacher-, and peer-related stress in primary school students. Assessment, 10731911251350565.